Năm 2019 Tập San Quán Văn tổ chức đi Đông Bắc. Sau một ngày di chuyển mệt nhoài từ Tân Sơn Nhất- Nội Bài- Tuyên Quang lúc nhận phòng khách sạn ai đó hỏi Lương Minh đâu? Một người trả lời, đi chợ đêm Tuyên Quang rồi. Với người lạ có thể ngạc nhiên nhưng với QV không có gì lạ. Đến nơi nào mà không đến chợ không phải Lương Minh. Biết thì biết vậy nhưng cầm trên tay cuốn “ Chợ Tỉnh Chợ Quê” của hai tác giả Lương Minh- Các Ngọc khá bất ngờ: chợ không chỉ đơn giản là nơi mua bán mỗi chợ có một đời sống riêng nói cách khác là hồn chợ.

Chợ không phải đề tài mới mẻ từ lâu đã đi vào âm nhạc, thơ văn. Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn “ Một hôm bước chân về giữa chợ”(1), nhạc sĩ Trần Tiến “ Chị tôi trông dễ thương bán rau chợ cầu Đông”(2), nhà thơ Trần Tế Xương “ Quanh năm buôn bán ở mom sông”(3), nhà thơ Đoàn Thị Tảo“ Tình riêng bỏ chợ tình người đa đoan”(4), Chợ Tết của nhà thơ Đoàn Văn Cừ, Cô Hàng Xén của nhà văn Thạch Lam, Chồm Hổm Giữa Chợ Quê của nhà văn Nguyễn Hữu Tài.

Trong các tác phẩm nói trên chợ chỉ là khái niệm chung hay viết riêng cho một nơi chốn. Chợ Tỉnh Chợ Quê là trường hợp đặc biệt. Từng tên chợ, đặc thù của chợ ở bất cứ tỉnh thành nào đều được quan sát, ghi chép một cách cụ thể, chi tiết. Nếu không vì đam mê tác giả không thể thu thập được số tư liệu đồ sộ này. Và người đọc không cần đến tận nơi cũng có thể thực hiện một chuyến du lịch chợ trên các trang sách.

Tiếng là ở Sài Gòn mấy mươi năm nhưng số chợ từng đến chẳng là bao. Nhìn mục lục trong sách thán phục tầm hiểu biết của tác giả. Bên cạnh những cái tên quen Bến Thành, Thái Bình, Tân Định, Vườn Chuối, Bàn Cờ, Thị Nghè sự thú vị nằm ở những cái tên độc lạ như: chợ báo, chợ tem, chợ thiệp Xuân, chợ phiên chữ Hán, chợ xe bán hàng, chợ số đẹp, chợ phụ tùng xế hộp. Từ chỗ tìm tòi, khám phá tác giả còn hiểu rõ ngọn ngành tên chợ do đâu mà có, chợ xây năm nào, ai xây, chuyên bán mặt hàng gì, khách đi chợ giàu có hay bình dân. Người đọc không khỏi choáng ngợp với số chợ từ Sài Gòn đến Chợ Lớn, Tân Bình, Tân Phú, Gò Vấp, Củ Chi, Hóc Môn đồng thời cũng có thể hiểu được phần nào nền kinh tế sôi động cùng sức sống mãnh liệt của thành phố lớn nhất nước.

Vào FB của Lương Minh nổi bật mấy điều: đi nhiều, quen biết nhiều và chợ dĩ nhiên không thể thiếu. Nhớ hôm đi Hà Giang anh dừng lại khá lâu ở chợ ven đường phố cổ Đồng Văn. Về Sài Gòn y như rằng có bài viết về ngôi chợ vùng cao. Hơn một trăm chợ từ Bắc chí Nam in dấu chân anh. Chợ Đồng Xuân Hà Nội, chợ Kỳ Lừa Lạng Sơn, chợ Lái Thiêu Bình Dương, chợ Long Thành Đồng Nai, chợ Phan Thiết, chợ Vũng Tàu, chợ gà Ba Làng Long An, chợ vú sữa Vĩnh Kim Tiền Giang, chợ đảo Phú Quốc… Đam mê thôi chưa đủ tác giả và chợ gắn kết nhau bằng một chữ duyên. Có người gọi đùa anh là nhà Chợ Búa Học. Người viết lại nghĩ, chính cách hành văn giản dị nhưng không kém phần sâu sắc pha chút dí dỏm “ Chợ Cũ chưa cũ, Chợ Xóm Củi gần đèn khó sáng, chợ Vườn Chuối: Dáng quê ở phố thị, Chợ Cây Quéo: Trăm năm chẳng có hình hài, Chợ Tân Thanh: có qua mới thấu đoạn trường…đã hấp dẫn, lôi cuốn người đọc từ trang sách này đến trang sách khác, từ chợ nọ đến chợ kia không chán. Chợ như một hấp lực thôi thúc tác giả đi và viết.

Chợ Tỉnh Chợ Quê xuất bản năm 2012. Mười mấy năm trôi qua với biết bao thay đổi. Hiện tại siêu thị, trung tâm thương mại, cửa hàng tiện lợi nhất là chợ online mọc lên như nấm đã đẩy chợ truyền thống vào chỗ khó khăn. Không ít video phát cảnh ế ẩm của một số chợ trong thành phố kể cả chợ sỉ. Biết làm sao được “ Thương trường là chiến trường”. Nhưng chợ có thật sự chết yểu? Đa số số người Việt vẫn có thói quen đi chợ mỗi ngày. Đó là nơi người mua kẻ bán có thể trò chuyện thân tình, thêm nhúm hành ngò khi mua trái mướp, thiếu vài chục ngàn mai đem ra trả. Người viết bài này vẫn thích đi chợ khi đến địa phương khác kể cả nước ngoài. Nói không ngoa chợ là nơi thể hiện phong tục, tập quán, văn hóa của một vùng miền. Chợ Tỉnh Chợ Quê vì thế không lỗi thời dù một số tên chợ chỉ còn trong quá khứ, nhắc nhở các thế hệ mai sau đã có một thời bà, mẹ chúng ta vui khi đến chợ.

Nhà văn Quang Đặng (tác giả)

Văn chương nhiều đề tài sao lại chọn chợ của nhà báo Lương Minh? Giữa anh và người viết có sự đồng cảm. Một người chọn chợ làm kim chỉ nam cho con đường sáng tác của mình, một người xuất thân từ chợ. Hồi còn trẻ khá mặc cảm về mấy từ “ dân ở chợ”. Luôn tiếc nuối không được học hành đến nơi đến chốn để làm ông nọ bà kia như thiên hạ. Lớn tuổi nghiệm lại những gì đã học ở chợ tức trường đời không hề giống các trường dạy lý thuyết. Đó là sự trải nghiệm, biết mình là ai thuộc về nơi nào, là niềm vui, nỗi buồn đôi khi có cả nước mắt.Từ con nít đến người già ai cũng có thể là thầy. Khác một chỗ cả đời người viết chỉ gắn bó với một chợ, còn Lương Minh đếm không xuể số chợ đã đặt chân đến. Từ tỉnh tới quê, vùng cao đến đồng bằng, chợ lớn chợ nhỏ, chợ Mỹ chợ Việt, chợ chạy chợ nổi…thử hỏi anh đã nhận bao nhiêu bài học từ vô số chợ. Nói theo kiểu Nam Bộ: Cha này khôn thí mồ!

Quang Đặng

1/ Đêm Thấy Ta Là Thác Đổ: Trịnh Công Sơn

2/Chị Tôi: Trần Tiến

3/Thương Vợ: Trần Tế Xương

4/Chị Tôi: thơ Đoàn Thị Tảo, nhạc Trọng Đài